Có một thời, người ta chỉ biết cuộc sống của những người ở quanh mình. Một đứa trẻ lớn lên, đi học, đi làm, rồi nhìn những người bạn cùng lớp, vài người hàng xóm và những người đồng nghiệp để biết mình đang ở đâu. Nếu một người bạn kiếm được nhiều tiền hơn, có công việc tốt hơn hay mua được một căn nhà trước mình, cảm giác chạnh lòng có thể xuất hiện.
Nhưng rồi cuộc sống vẫn tiếp tục. Người ta trở về nhà, đóng cánh cửa lại, ăn một bữa cơm, ngủ một giấc và sáng hôm sau lại đi làm. Thế giới của mỗi người khi ấy vẫn có những giới hạn rất rõ ràng.
Người trẻ hôm nay lớn lên trong một thế giới khác. Chỉ cần một chiếc điện thoại, chúng ta có thể nhìn thấy hàng nghìn cuộc đời mỗi ngày. Một người 23 tuổi vừa được thăng chức. Một người khác đang đi du lịch nước ngoài. Một người vừa mua chiếc xe đầu tiên. Một người bắt đầu kinh doanh. Một người có thân hình đáng mơ ước. Một người vừa tìm được tình yêu mà họ luôn mong muốn. Một người khác bỏ việc để theo đuổi điều mình thích và dường như đang sống một cuộc đời tự do hơn tất cả những người còn lại.
Không ai trong số họ nói rằng chúng ta đang kém hơn. Nhưng chúng ta vẫn có thể tự cảm thấy như vậy. Đó có lẽ là một trong những điểm khác biệt lớn nhất của áp lực Gen Z so với cách những thế hệ trước từng trải nghiệm sự so sánh.
Chúng ta không còn chỉ nhìn những người ở quanh mình để biết mình đang ở đâu. Mạng xã hội đưa hàng nghìn cuộc đời vào cùng một màn hình, và phần lớn những gì chúng ta nhìn thấy lại là phiên bản đẹp nhất của những cuộc đời ấy.
Một người có thể mất nhiều tháng để tìm được công việc tốt, nhưng chúng ta chỉ nhìn thấy ngày họ nhận được lời chúc mừng. Một mối quan hệ có thể trải qua vô số lần cãi vã, nhưng chúng ta chỉ nhìn thấy những bức ảnh hạnh phúc. Một người có thể mất nhiều năm để trả tiền mua nhà, nhưng trên màn hình, tất cả chỉ còn lại một dòng chữ: “25 tuổi, căn nhà đầu tiên”.
Chúng ta nhìn thấy kết quả của người khác rồi quay lại nhìn những ngày tháng còn dang dở của mình. Và thế là câu hỏi xuất hiện: “Tại sao mình vẫn chưa có được những thứ đó?”
1. Khi mạng xã hội biến cuộc đời người khác thành chiếc thước đo chính mình
Vấn đề không nằm ở việc những người chúng ta nhìn thấy trên mạng có thực sự thành công hay không. Có thể họ thành công thật. Có thể cuộc sống của họ thực sự tốt đẹp. Nhưng chúng ta thường chỉ nhìn thấy một lát cắt rất nhỏ của nó.
Mạng xã hội không cho chúng ta xem toàn bộ một cuộc đời. Nó cho chúng ta xem những khoảnh khắc đáng được nhìn thấy nhất.
Vì vậy, sự so sánh thường diễn ra theo một cách rất bất công. Chúng ta lấy những thất bại, những ngày bình thường, những khoản tiền phải lo, những lần mất phương hướng và những điều chưa làm được của mình để so với thành công của người khác.
Một người đang loay hoay tìm việc nhìn thấy một người cùng tuổi vừa được thăng chức. Một người đang cố gắng trả tiền thuê nhà nhìn thấy một người mua căn hộ đầu tiên. Một người vừa chia tay nhìn thấy những cặp đôi liên tục đăng ảnh hạnh phúc. Một người chưa biết tương lai sẽ đi đâu nhìn thấy những người cùng tuổi dường như đã có sẵn một kế hoạch hoàn hảo.
Không ai trực tiếp nói rằng chúng ta thất bại. Nhưng chúng ta được nhắc về sự thành công của người khác đủ nhiều để tự nói điều đó với chính mình.
Đó là lý do áp lực từ mạng xã hội đôi khi khó nhận ra. Nó không phải lúc nào cũng xuất hiện dưới dạng một lời chỉ trích hay một thất bại cụ thể. Nhiều khi, nó chỉ là cảm giác mơ hồ rằng cuộc đời mình đang có gì đó không ổn.
Ta bắt đầu tính tuổi. Hai mươi ba tuổi, mình đang ở đâu? Hai mươi lăm tuổi, mình đã làm được gì? Ba mươi tuổi, liệu mình có kịp không? Từ một câu hỏi, nó dần trở thành một nỗi lo.
2. Áp lực Gen Z là phải thành công sớm
Hai mươi lăm tuổi chưa có sự nghiệp ổn định vốn chỉ là một hoàn cảnh. Hai mươi tám tuổi chưa mua được nhà vốn chỉ là một vấn đề tài chính. Hai mươi mấy tuổi chưa biết mình thực sự muốn làm gì vốn chẳng có gì bất thường.
Nhưng khi mỗi ngày đều nhìn thấy những người cùng tuổi đang thành công, những hoàn cảnh ấy rất dễ biến thành một bản án dành cho chính mình.
Có lẽ điều đặc biệt của áp lực người trẻ hiện nay không phải là chúng ta có nhiều khó khăn hơn ở mọi phương diện. Mà là chúng ta liên tục được nhìn thấy những người dường như đang vượt qua những khó khăn ấy nhanh hơn mình. Từ đó xuất hiện một kiểu vội vàng rất âm thầm.
Người trẻ bắt đầu nghĩ rằng mình phải tìm được một công việc tốt càng sớm càng tốt, phải kiếm được nhiều tiền khi còn trẻ, phải có một thân hình đẹp, một mối quan hệ tốt, một cuộc sống thú vị và một kế hoạch rõ ràng cho tương lai.
Hai mươi mấy tuổi mà chưa biết mình muốn gì thì thấy lo. Chưa kiếm được nhiều tiền thì thấy lo. Chưa có người yêu thì thấy lo. Chưa có nhà thì thấy lo. Chưa có thành tựu đáng kể để kể cho người khác nghe cũng thấy lo.
Trong khi đó, cuộc đời thật vốn không có một chiếc đồng hồ chung cho tất cả mọi người. Có người hai mươi tuổi đã tìm được con đường của mình. Có người ba mươi tuổi mới bắt đầu lại. Có người phải đi qua vài công việc, vài mối quan hệ và vài lần thất bại mới hiểu mình thực sự muốn gì.
Nhưng mạng xã hội khiến chúng ta rất dễ quên mất điều đó. Bởi người ta thường kể về thời điểm họ tìm thấy câu trả lời, chứ ít khi kể về những năm tháng họ hoàn toàn không biết mình đang làm gì. Chúng ta nhìn thấy chương cuối của rất nhiều người rồi quay lại trách mình vì vẫn đang ở giữa câu chuyện.
3. Khi phát triển bản thân cũng trở thành một cuộc đua
Điều đáng nói là áp lực không dừng lại ở tiền bạc hay sự nghiệp. Ngay cả việc phát triển bản thân cũng có thể trở thành một cuộc đua.
Chúng ta tập thể dục để khỏe hơn, nhưng rồi bắt đầu so sánh ngoại hình của mình với những người khác. Chúng ta đọc sách vì muốn hiểu thêm về cuộc sống, nhưng rồi lại tự hỏi tại sao người khác đã đọc hàng trăm cuốn còn mình vẫn chưa đọc được bao nhiêu. Chúng ta học ngoại ngữ, học kỹ năng mới, xây dựng thương hiệu cá nhân, tìm cách đầu tư, kiếm thêm thu nhập và tối ưu từng giờ trong ngày.
Những điều đó tự thân đều tốt. Nhưng có một lúc nào đó, việc sống tốt bắt đầu biến thành việc phải liên tục chứng minh rằng mình đang sống tốt.
Ngày trước, một buổi tối nằm xem phim có thể đơn giản là một buổi tối nghỉ ngơi. Bây giờ, đôi khi ta nằm đó nhưng trong đầu lại nghĩ: “Mình đang lãng phí thời gian.” Một ngày không làm được gì có thể trở thành một ngày khiến ta cảm thấy mình đang tụt lại.
Ngay cả nghỉ ngơi cũng phải có lý do. Ngay cả sở thích cũng phải có ích. Ngay cả thời gian rảnh cũng phải được tận dụng.
Có những người đi ngủ nhưng trong đầu vẫn nghĩ đến công việc ngày mai, những mục tiêu chưa hoàn thành và những người đang tiến nhanh hơn mình.
Một ngày nghỉ đáng lẽ chỉ là một ngày nghỉ. Nhưng đôi khi, nó lại trở thành một ngày khiến chúng ta cảm thấy mình chưa đủ cố gắng.
Và đó là lúc cuộc sống rất dễ biến thành một danh sách những việc phải hoàn thành: phải thành công, phải kiếm được tiền, phải đẹp hơn, phải giỏi hơn, phải có người yêu, phải có nhà, phải có trải nghiệm, phải biết mình muốn gì và phải trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình.
Không có điều nào sai. Điều đáng sợ là khi chúng ta không còn biết mình đang làm tất cả những điều đó vì bản thân hay vì sợ mình thua người khác.
4. Không phải Gen Z yếu đuối, họ chỉ đang sống trong một thời đại quá dễ so sánh
Tôi không nghĩ Gen Z yếu đuối hơn những thế hệ trước.
Ngược lại, người trẻ hôm nay đang phải thích nghi với một thế giới thay đổi rất nhanh. Công nghệ thay đổi cách chúng ta học và làm việc. Mạng xã hội thay đổi cách con người giao tiếp và nhìn nhận bản thân. Trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi nhiều công việc. Chi phí để xây dựng một cuộc sống ổn định cũng khiến không ít người trẻ phải suy nghĩ nhiều hơn về tương lai.
Nhưng có một thứ đã thay đổi rất rõ: sự so sánh chưa bao giờ dễ dàng đến thế. Trước đây, bạn có thể biết vài chục người quanh mình. Bây giờ, chỉ trong một ngày, bạn có thể nhìn thấy hàng nghìn người đang sống những cuộc đời hoàn toàn khác.
Bạn đang ngồi trong phòng vào một buổi tối bình thường, nhưng trên màn hình có người đang ở Paris. Bạn vừa tan ca mệt mỏi, nhưng trên màn hình có người đang kể về công việc trong mơ. Bạn đang lo tiền tháng này, nhưng trên màn hình có người vừa khoe chiếc xe mới. Bạn đang độc thân, nhưng trên màn hình có một cặp đôi vừa cầu hôn nhau.
Không ai có lỗi vì họ đang sống cuộc đời của họ. Và bạn cũng không có lỗi vì cuộc đời mình chưa giống như vậy. Nếu đôi khi một người trẻ cảm thấy mệt mỏi, hoang mang hoặc không biết mình đang đi đâu, có lẽ điều đó không đáng để bị xem là yếu đuối.
Không phải lúc nào chúng ta cũng cần một kế hoạch năm năm. Không phải hai mươi mấy tuổi nhất định phải biết mình sẽ trở thành ai. Không phải mọi năm tháng tuổi trẻ đều phải tạo ra một thành tựu nào đó mới được xem là có ý nghĩa.
Có những năm chỉ để kiếm sống. Có những năm để thử. Có những năm để thất bại. Có những năm để thay đổi hướng đi. Và cũng có những năm chẳng có gì đặc biệt xảy ra cả.
>> Một cuộc đời bình thường không đồng nghĩa với một cuộc đời thất bại!
5. Điều quan trọng không phải là đi nhanh, mà là biết mình đang đi đâu
Tôi càng lớn càng nhận ra rằng điều khó nhất không phải là cố gắng. Điều khó hơn là biết mình đang cố gắng vì điều gì.
Chúng ta có thể mất rất nhiều năm để chạy về phía một cuộc sống mà người khác gọi là thành công. Một công việc đáng mơ ước. Một căn nhà đẹp. Một mức thu nhập cao. Một thân hình hoàn hảo. Một mối quan hệ khiến người khác ngưỡng mộ. Một cuộc sống lúc nào cũng có thứ để đăng lên mạng.
Nhưng đến một ngày, khi có được những thứ ấy, ta mới phát hiện ra rằng mình chưa từng tự hỏi liệu mình có thực sự muốn chúng hay không. Đó mới là điều đáng sợ.
Không phải chúng ta đi chậm hơn người khác. Không phải chúng ta chưa thành công ở tuổi hai mươi mấy. Không phải chúng ta mất thêm vài năm để tìm được con đường của mình. Điều đáng sợ là vì quá sợ mình đi chậm, chúng ta cứ chạy.
Chạy theo những tiêu chuẩn không phải do mình đặt ra. Chạy theo những cuộc đời không phải của mình. Chạy đến mức không còn đủ bình tĩnh để nhìn lại và hỏi xem mình thực sự đang muốn đi đâu.
Có những lúc con người cần cố gắng hơn. Nhưng cũng có những lúc cần dừng lại. Tắt điện thoại đi. Không nhìn xem người khác vừa mua gì, kiếm được bao nhiêu, đi đâu, yêu ai hay đã thành công đến mức nào.
Chỉ ngồi lại với chính mình và thử trả lời một câu hỏi rất đơn giản: “Nếu không có ai để so sánh, mình muốn sống cuộc đời như thế nào?”
Có thể câu trả lời sẽ không giống những gì chúng ta từng nghĩ. Có thể mình không cần một công việc khiến tất cả mọi người ngưỡng mộ. Không cần một căn nhà thật lớn. Không cần lúc nào cũng phải tiến về phía trước.
Có thể điều mình muốn chỉ là một công việc đủ tốt để sống, một vài người thật lòng ở bên cạnh, một căn phòng nhỏ để trở về, những buổi tối không phải lo lắng quá nhiều về ngày mai và một cuộc sống mà khi đóng cửa lại, mình cảm thấy bình yên.
Và nếu đó là điều mình muốn, thì nó cũng đáng giá như bất kỳ cuộc đời nào khác.
6. Áp lực của Gen Z: Phải giống cuộc đời của người khác
Cuộc đời không phải một cuộc thi mà tất cả mọi người phải về đích cùng một thời điểm. Chậm hơn một vài năm không có nghĩa là thất bại. Đổi hướng không có nghĩa là đi sai. Bắt đầu lại không có nghĩa là những năm tháng trước đó trở nên vô ích.
Có người tìm thấy điều mình muốn ở tuổi hai mươi. Có người cần đến ba mươi, bốn mươi hoặc lâu hơn. Và cũng có những người thay đổi câu trả lời nhiều lần trong đời. Đó không phải là sự chậm trễ. Đó là cách một con người lớn lên.
Có lẽ điều người trẻ cần nhất không phải là thêm một lời khuyên về cách thành công. Chúng ta đã nghe quá nhiều lời khuyên rồi. Hãy thức dậy sớm hơn. Hãy làm việc chăm chỉ hơn. Hãy đọc nhiều hơn. Hãy đầu tư sớm hơn. Hãy kiếm thêm tiền. Hãy xây dựng thương hiệu cá nhân. Hãy trở thành phiên bản tốt nhất của chính mình.
Những lời khuyên ấy có thể hữu ích. Nhưng đôi khi, điều chúng ta cần nghe lại đơn giản hơn nhiều:
- Bạn không cần phải chứng minh giá trị của mình bằng tốc độ.
- Bạn không cần phải có tất cả ở tuổi hai mươi mấy.
- Bạn không cần phải sống một cuộc đời khiến người khác ngưỡng mộ mới có thể gọi đó là một cuộc đời đáng sống.
- Và bạn cũng không cần phải biến mỗi ngày thành một cuộc chạy đua với những người mà mình thậm chí không biết.
Sau cùng, áp lực lớn nhất của Gen Z có lẽ không phải là chúng ta có quá ít cơ hội để sống một cuộc đời tốt đẹp. Mà ngược lại. Chúng ta có quá nhiều hình mẫu về một cuộc đời “tốt” đến mức đôi khi quên mất phải tự định nghĩa thế nào là đủ cho chính mình.
Có thể trưởng thành không phải là ngày chúng ta cuối cùng cũng có được tất cả những thứ mình từng nghĩ mình phải có. Có thể trưởng thành là ngày chúng ta đủ bình tĩnh để nhận ra rằng mình không cần phải sống giống bất kỳ ai nữa.
Bởi điều đáng sợ không phải là chúng ta đi chậm. Điều đáng sợ là vì quá sợ mình đi chậm, chúng ta cứ chạy theo một cuộc đời mà chính mình cũng không chắc có muốn hay không.
Và có lẽ, trước khi hỏi “Bao giờ mình mới thành công?”, đôi khi chúng ta nên dừng lại và hỏi một câu khó hơn: “Nếu không còn ai để so sánh, mình thực sự muốn cuộc đời này trông như thế nào?”
Có thể câu trả lời ấy không khiến chúng ta trở nên nổi bật hơn người khác. Nhưng ít nhất, nó sẽ giúp chúng ta biết rằng mình đang sống cuộc đời của chính mình.
