Đổ lỗi cho AI (trí tuệ nhân tạo) đang trở thành phản xạ có điều kiện trên mạng xã hội. Khi mọi video đời thực và nỗ lực phi thường bị gán mác “sản phẩm của AI”, chúng ta đang đánh mất điều gì?
Ngày nay, có một phản ứng khá quen thuộc trên mạng xã hội: một video xuất hiện với nội dung khó tin, và chỉ vài giây sau, bên dưới đã có người bình luận “AI”. Một người có thể thực hiện được kỹ năng phi thường sau nhiều năm luyện tập, một khoảnh khắc trùng hợp hiếm gặp được camera ghi lại, hay một hiện tượng thiên nhiên kỳ lạ tình cờ xuất hiện trước ống kính. Thay vì tò mò tìm hiểu chuyện gì đã xảy ra, một bộ phận người xem lập tức kết luận đó là video AI hoặc nội dung giả. Đáng nói hơn, nhiều người đưa ra kết luận ấy mà không hề kiểm tra nguồn gốc hay tìm bất kỳ bằng chứng nào.
Không thể phủ nhận rằng sự nghi ngờ là cần thiết. AI tạo sinh ngày càng có khả năng tạo ra hình ảnh và video chân thực đến mức mắt thường đôi khi khó phân biệt. Vì vậy, không nên mặc định mọi thứ trên Internet đều là thật. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ, “có thể là AI” và “chắc chắn là AI” hoàn toàn không giống nhau. Nghi ngờ là điểm bắt đầu của việc kiểm chứng; còn khẳng định khi chưa có bằng chứng chỉ là một phỏng đoán.
1. Khi “khó tin” trở thành bằng chứng của “giả”
Có lẽ nguyên nhân đơn giản nhất nằm ở chính cách chúng ta tiếp nhận những điều vượt quá kinh nghiệm của mình. Nếu chưa từng thấy một người thực hiện một kỹ năng đặc biệt, chúng ta dễ cho rằng điều đó là không thể. Nếu một sự trùng hợp xảy ra với xác suất cực thấp, chúng ta có cảm giác nó phải được sắp đặt. Nếu một cảnh tượng thiên nhiên trông giống một khung hình điện ảnh, chúng ta dễ nghĩ rằng nó đã được tạo ra bằng máy tính.
Nhưng thế giới thực vốn không được giới hạn bởi những gì chúng ta từng nhìn thấy. Một vận động viên có thể dành hàng nghìn giờ để đạt đến trình độ mà người bình thường không thể tưởng tượng. Một nhiếp ảnh gia có thể may mắn bắt được khoảnh khắc chỉ xuất hiện trong tích tắc. Một hiện tượng tự nhiên hiếm gặp vẫn có thể xảy ra dù phần lớn chúng ta chưa từng chứng kiến. Hiếm không có nghĩa là giả, và phi thường không có nghĩa là do AI tạo ra.
Điều đáng lo là trên mạng xã hội, chữ “AI” đôi khi đang trở thành một câu trả lời quá dễ dàng. Thấy điều gì không hiểu, người ta nói AI. Thấy điều gì quá hoàn hảo, người ta nói AI. Thấy điều gì khó tin, người ta lại nói AI. Một từ vốn dùng để mô tả công nghệ tạo sinh dần trở thành cái nhãn được dán lên mọi thứ vượt khỏi khả năng giải thích của người xem.
2. Vấn đề không phải là nghi ngờ, mà là không chịu kiểm chứng
Nếu một video thực sự đáng ngờ, chúng ta hoàn toàn có thể kiểm tra. Video được đăng từ đâu? Ai là người đăng đầu tiên? Có phiên bản gốc hay không? Nhân vật trong video là ai? Có thông tin nào từ những nguồn độc lập xác nhận hoặc phủ nhận sự việc? Hình ảnh có dấu hiệu bị tạo hoặc chỉnh sửa bằng AI không?
Những câu hỏi đó mới là cách tiếp cận hợp lý với một nội dung đáng ngờ. Ngược lại, việc chỉ nhìn vài giây video rồi kết luận “AI” không phải là kiểm chứng thông tin. Nó chỉ là biến cảm giác cá nhân thành một kết luận.
Đặc biệt, mạng xã hội rất dễ khiến sự tự tin bị nhầm với kiến thức. Một bình luận ngắn, chắc chắn và được hàng nghìn người thích có thể tạo cảm giác rằng người viết chắc hẳn phải biết điều gì đó. Nhưng lượt thích không phải bằng chứng, và sự chắc chắn trong cách nói cũng không làm cho một nhận định trở thành sự thật.
3. AI tạo ra một nghịch lý mới
Điều thú vị là AI càng phát triển, những nội dung giả càng trở nên chân thực, nhưng đồng thời những nội dung thật cũng có nguy cơ bị nghi ngờ nhiều hơn. Đây là một nghịch lý mà chúng ta có thể sẽ gặp ngày càng thường xuyên.
Một người đã luyện tập nhiều năm có thể bị cho là đang sử dụng AI chỉ vì thành quả của họ quá phi thường. Một khoảnh khắc tình cờ có thật có thể bị xem là dựng bằng máy tính vì nó quá hoàn hảo. Một hiện tượng thiên nhiên hiếm gặp có thể bị phủ nhận chỉ vì nó trông giống một hình ảnh được tạo ra bởi AI.
Nếu phản xạ “thấy khó tin là AI” ngày càng phổ biến, chúng ta sẽ không chỉ gặp vấn đề trong việc nhận diện nội dung giả. Chúng ta còn có nguy cơ đánh mất khả năng kinh ngạc trước những điều có thật.
4. Hãy nghi ngờ, nhưng đừng vội đổ lỗi cho AI
Trong thời đại AI, việc kiểm chứng thông tin là quan trọng hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, kiểm chứng không có nghĩa là phải chứng minh mọi thứ mình nhìn thấy đều là giả. Mục tiêu của tư duy phản biện là tìm ra điều đúng, chứ không phải tìm mọi lý do để phủ nhận điều mình không hiểu.
Vì vậy, thay vì lập tức nói “AI”, đôi khi câu trả lời tốt hơn chỉ đơn giản là: “Tôi chưa biết, cần kiểm chứng thêm.” Đó không phải là sự thiếu hiểu biết. Ngược lại, đó là cách thừa nhận rằng hiểu biết của mỗi người luôn có giới hạn và sự thật không phụ thuộc vào cảm giác của chúng ta.
AI có thể tạo ra những điều chưa từng tồn tại, nhưng thế giới thật vốn đã đủ kỳ lạ từ rất lâu trước khi AI xuất hiện. Con người có thể làm được những điều tưởng như không thể, thiên nhiên có thể tạo ra những khoảnh khắc hiếm đến khó tin, và những sự trùng hợp gần như không tưởng vẫn có thể xảy ra trong đời sống.
Vì thế, lần tới khi bắt gặp một video khiến bạn phải thốt lên “Không thể nào!”, đừng vội biến sự kinh ngạc thành một lời kết tội. Hãy đặt câu hỏi, tìm nguồn, kiểm chứng thông tin và rồi mới đưa ra kết luận.
Bởi không phải mọi thứ khó tin đều là AI. Đôi khi, nó chỉ đơn giản là một điều có thật mà chúng ta chưa từng được nhìn thấy.
