Những Động Vật Nhanh Nhất Thế Giới: Kỷ Lục Tốc Độ Đáng Kinh Ngạc

Trong thế giới tự nhiên, tốc độ không chỉ là một con số. Đối với một con vật, vài kilomet mỗi giờ có thể là sự khác biệt giữa sống và chết; với kẻ săn mồi, đó có thể là khoảng cách giữa một bữa ăn no và một cuộc rượt đuổi thất bại.

Nhưng khi nói về loài động vật nhanh nhất thế giới, có một điều rất dễ gây nhầm lẫn: không thể đặt tất cả chúng lên cùng một đường đua. Một con chim có thể lao xuống với tốc độ hàng trăm kilomet mỗi giờ nhờ lực hấp dẫn, trong khi một con báo săn phải tự tạo ra toàn bộ lực đẩy bằng cơ bắp, một con cá lại phải chiến đấu với lực cản rất lớn của nước.

Vì vậy, bài viết này không chỉ đơn giản xếp hạng những con số lớn nhất. Chúng ta sẽ phân biệt tốc độ bổ nhào, tốc độ bay ngang, tốc độ chạy nước rút và tốc độ bơi, đồng thời ưu tiên những con số có cơ sở đo đạc rõ ràng thay vì những kỷ lục truyền miệng chưa được kiểm chứng.

1. Chim cắt lớn – 389 km/h khi bổ nhào

Nếu hỏi động vật nào có tốc độ di chuyển cao nhất từng được ghi nhận, cái tên nổi bật nhất là chim cắt lớn (peregrine falcon, Falco peregrinus).

Trong cú bổ nhào săn mồi, được gọi là stoop, chim cắt lớn có thể đạt tốc độ cực kỳ đáng kinh ngạc. Guinness World Records ghi nhận tốc độ khoảng 320 km/h là mức có thể đạt được trong điều kiện bổ nhào lý tưởng, trong khi một thử nghiệm nổi tiếng năm 1999 với một cá thể được huấn luyện đã ghi nhận tốc độ 389,46 km/h.

Con số 389 km/h khiến chim cắt lớn nhanh hơn rất nhiều so với những gì chúng ta thường tưởng tượng khi nói về một con chim. Ở tốc độ này, nó đi được khoảng 108 mét chỉ trong một giây.

Điều đặc biệt là chim cắt lớn không cần một cơ thể hay đôi cánh khổng lồ để đạt tốc độ ấy. Khi săn mồi, nó bay lên cao, gập cánh và biến cơ thể thành một cấu trúc khí động học tương đối gọn, sau đó lao xuống với tốc độ tăng nhanh dưới tác động của trọng lực.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng 389 km/h là tốc độ trong một cú bổ nhào (có sự hỗ trợ rất lớn của trọng lực), chứ không phải tốc độ bay ngang mà chim cắt lớn có thể duy trì. Vì vậy, nếu chỉ xét bay ngang bằng lực đập cánh, bảng xếp hạng sẽ thay đổi hoàn toàn.

2. Dơi đuôi tự do Brazil – khoảng 160 km/h khi bay ngang

Một cái tên ít được nhắc đến hơn nhiều nhưng lại sở hữu một kỷ lục đáng kinh ngạc là dơi đuôi tự do Brazil (Tadarida brasiliensis).

Năm 2016, một nghiên cứu được công bố trên Royal Society Open Science đã sử dụng máy bay để theo dõi đường bay của bảy cá thể dơi được gắn thiết bị phát tín hiệu. Các nhà nghiên cứu ghi nhận tốc độ mặt đất tối đa 44,5 m/s, tương đương khoảng 160,2 km/h. Điều đáng chú ý là đây là tốc độ bay ngang, không phải cú lao xuống nhờ trọng lực.

Nghiên cứu này đặc biệt thú vị bởi trước đó người ta thường cho rằng chim có ưu thế rõ rệt về tốc độ bay so với dơi. Kết quả cho thấy một số loài dơi thích nghi với việc bay trong không gian rộng có thể đạt tốc độ cực cao. Ở tốc độ 160 km/h, con dơi nhỏ bé này có thể đi qua khoảng 44 mét mỗi giây.

Nó cũng cho thấy một điều thú vị: động vật nhanh nhất không nhất thiết phải là động vật lớn. Một cơ thể nhỏ, nhẹ, hình dáng khí động học và đôi cánh phù hợp có thể tạo ra hiệu suất đáng kinh ngạc.

3. Báo săn – khoảng 100–104 km/h trên mặt đất

Nếu loại bỏ các loài biết bay và chỉ xét động vật có vú chạy trên mặt đất, không có cái tên nào nổi tiếng hơn báo săn (Acinonyx jubatus). Nó được xem là loài động vật chạy nhanh nhất trên cạn.

Guinness World Records ghi nhận một phép đo chính xác vào năm 1965, trong đó một con báo săn cái nặng khoảng 35 kg đạt vận tốc trung bình 103,5 km/h trong ba lần chạy trên quãng đường được đo dài 201,2 m.

Smithsonian’s National Zoo đưa ra khoảng tốc độ cực đại thường thấy ở báo săn là 96–112 km/h, nhưng nhấn mạnh rằng tốc độ này chỉ có thể duy trì trong một quãng đường ngắn, khoảng vài trăm mét. Báo săn cũng có thể tăng tốc từ 0 lên khoảng 72 km/h chỉ trong 2,5 giây.

Đây mới là điều làm nên sự đáng sợ của báo săn. Nó không cần phải duy trì tốc độ 100 km/h trong nhiều phút. Một cuộc săn thường diễn ra như một vụ phóng tên lửa trên mặt đất: tăng tốc cực nhanh, đạt vận tốc cực đại, đổi hướng để bám theo con mồi rồi nhanh chóng kết thúc. Theo một số nghiên cứu, tỉ lệ săn mồi thành công cao nhất của báo là ở khoảng 60 – 70km/h.

Cơ thể báo săn gần như được thiết kế cho nhiệm vụ đó. Bộ xương nhẹ, chân dài, cột sống linh hoạt và cơ bắp chứa nhiều sợi cơ co nhanh giúp nó tăng tốc mạnh. Chiếc đuôi dài hoạt động giống một bánh lái, giúp con vật giữ thăng bằng và thay đổi hướng khi đang chạy với tốc độ cao.

Nhưng tốc độ ấy có cái giá của nó. Báo săn không thể biến một cuộc chạy nước rút thành một cuộc marathon. Khi vận động ở cường độ cực cao, nhiệt độ cơ thể tăng nhanh và con vật phải kết thúc cuộc truy đuổi trước khi quá nóng. Các nguồn nghiên cứu và tổng hợp hiện có đều cho thấy tốc độ tối đa của báo săn chỉ được duy trì trong khoảng cách tương đối ngắn.

4. Linh dương sừng chạc – khoảng 72 km/h nhưng chạy bền hơn báo săn

Nếu báo săn là vận động viên chạy nước rút, linh dương sừng chạc Bắc Mỹ (Antilocapra americana) giống một vận động viên chạy đường dài tốc độ cao. Loài vật này có thể đạt tốc độ rất lớn, nhưng điều đặc biệt không nằm ở tốc độ tối đa mà ở khả năng duy trì tốc độ cao trong thời gian dài hơn nhiều so với báo săn.

Guinness ghi nhận linh dương sừng chạc có thể duy trì khoảng 56 km/h trên quãng đường 6,6 km. Những quan sát khác ghi nhận tốc độ 64–72 km/h trên quãng đường khoảng 3,2 km, và một số tài liệu ghi nhận khoảng 72 km/h trên 2 km. Điều này khiến linh dương sừng chạc trở thành một trong những động vật chạy đường dài nhanh nhất trên cạn.

Ngày nay, ở Bắc Mỹ không có loài thú săn mồi nào có thể duy trì cuộc truy đuổi ở tốc độ tương đương linh dương sừng chạc trong thời gian dài. Một giả thuyết nổi tiếng cho rằng khả năng chạy nhanh của chúng có thể là di sản tiến hóa từ thời kỳ Bắc Mỹ còn tồn tại những động vật săn mồi nhanh hơn, bao gồm các loài thú săn mồi nay đã tuyệt chủng.

Nói cách khác, linh dương sừng chạc có thể đang mang trong cơ thể một “di sản của những cuộc đua” đã biến mất từ lâu.

5. Chim yến thông thường – hơn 111 km/h trong bay ngang

Chim yến thông thường (Apus apus) là một vận động viên bay đáng kinh ngạc. Trong nghiên cứu của Đại học Lund, các nhà khoa học sử dụng camera tốc độ cao lập thể để đo chính xác tốc độ của chim trong những chuyến bay được gọi là “screaming parties”. Tốc độ trung bình trong những chuyến bay này là khoảng 20,9 m/s, trong khi cá thể nhanh nhất đạt 31,1 m/s, tương đương khoảng 112 km/h.

Điểm thú vị là chim yến không đạt tốc độ này bằng một cú bổ nhào sâu như chim cắt hay sử dụng lực đẩy của gió. Nó chỉ sử dụng sức mạnh của đôi cánh để tạo ra tốc độ bay ngang lớn.

Đây cũng là một ví dụ điển hình cho thấy tốc độ trong tự nhiên không chỉ phụ thuộc vào cơ bắp. Hình dạng cánh, trọng lượng cơ thể, khả năng giảm lực cản và cách điều khiển đôi cánh đều quyết định con vật có thể đi nhanh đến đâu.

6. Cá cờ biển – tốc độ 110 km/h có thực sự chính xác?

Nếu từng tìm kiếm loài cá nhanh nhất thế giới, có lẽ bạn đã không ít lần bắt gặp cá cờ (sailfish) với tốc độ được cho là khoảng 110 km/h. Con số này xuất hiện rất phổ biến, đến mức gần như đã trở thành một “kỷ lục” quen thuộc trên Internet. Nhưng khi nhìn vào các nghiên cứu khoa học, câu chuyện lại không đơn giản như vậy.

Nguồn gốc của những con số cực cao, khoảng 35 m/s, tương đương 126 km/h, bắt nguồn từ các ước tính cũ về tốc độ của cá cờ và cá marlin đen. Vấn đề là những giá trị này không được đo trực tiếp trong một phép thử tốc độ đáng tin cậy. Chúng chủ yếu được suy ra từ các đặc điểm chuyển động của cá, sau đó được lặp lại rộng rãi trong các tài liệu phổ thông.

Một nghiên cứu công bố trên Biology Open năm 2016 đã xem xét lại những ước tính này và cho thấy chúng có thể cao hơn đáng kể so với giới hạn mà cơ thể cá thực sự có khả năng đạt được. Các tác giả phân tích tốc độ co cơ, biên độ chuyển động của cơ thể và những giới hạn vật lý khi một con cá di chuyển với tốc độ rất lớn trong nước. Đặc biệt, ở tốc độ quá cao, hiện tượng xâm thực (cavitation) – sự hình thành các khoang hơi do áp suất nước giảm mạnh – có thể trở thành một giới hạn quan trọng đối với chuyển động của cá.

Từ những yếu tố đó, nghiên cứu ước tính tốc độ tối đa của cá cờ vào khoảng 8,3 ± 1,4 m/s, tương đương khoảng 30 km/h. Các tác giả cũng thảo luận rằng giới hạn tối đa có thể nằm trong khoảng 10–15 m/s, tức khoảng 36–54 km/h.

Điều đáng chú ý ở đây không phải là việc cá cờ “chỉ” đạt vài chục km/h. Với một cơ thể phải liên tục tạo lực đẩy và điều khiển hướng trong môi trường nước, đó vẫn là một tốc độ đáng kinh ngạc. Vấn đề nằm ở chỗ chưa có đủ bằng chứng để khẳng định cá cờ thực sự đạt 110 km/h như một kỷ lục đã được xác nhận.

Vì vậy, con số 110 km/h nên được xem là một ước tính phổ biến nhưng còn gây tranh luận, chứ không nên trình bày như một dữ kiện chắc chắn. Đây cũng là một ví dụ rất điển hình cho cách một con số khoa học có thể được lặp lại qua nhiều nguồn, rồi dần trở thành “sự thật” trong nhận thức của mọi người dù bằng chứng ban đầu không mạnh đến mức đó.

Cá cờ vẫn là một trong những vận động viên đáng nể nhất của đại dương. Chỉ có điều, trong khoa học, một kỷ lục nghe càng ấn tượng thì càng cần được kiểm chứng cẩn thận.

7. Sư tử biển California – 40 km/h dưới nước

Trong nhóm động vật chân vây gồm hải cẩu, sư tử biển và hải mã, sư tử biển California (Zalophus californianus) giữ kỷ lục về tốc độ bơi theo Guinness World Records, với khả năng đạt khoảng 40 km/h trong những đợt tăng tốc ngắn.

Điều này đặc biệt ấn tượng nếu xét đến kích thước cơ thể của chúng. Sư tử biển không có hình dáng mảnh mai như một con cá. Thay vào đó, chúng sử dụng các chi biến đổi thành chân chèo để tạo lực đẩy mạnh trong nước.

Tốc độ 40 km/h có thể không gây choáng nếu đặt cạnh chim cắt hay báo săn, nhưng trong môi trường nước, nơi lực cản lớn hơn không khí rất nhiều, đó vẫn là một thành tích đáng nể.

8. Chuồn chuồn khổng lồ phương Nam – 58 km/h

Chuồn chuồn khổng lồ phương Nam (Austrophlebia costalis), sống ở Australia, là một trong những sinh vật nhỏ bé nhanh nhất thế giới. Natural History Museum ghi nhận loài này có thể đạt 58 km/h, khiến nó trở thành loài côn trùng bay nhanh nhất theo dữ liệu được công nhận.

Guinness đưa ra một phân biệt rất đáng chú ý: tốc độ bay có thể duy trì của các côn trùng nhanh nhất vào khoảng 39 km/h, còn chuồn chuồn Austrophlebia costalis có thể đạt 58 km/h trong những đợt ngắn. Một kỷ lục cũ năm 1917 từng ghi nhận vận tốc mặt đất 98,6 km/h, nhưng đó không phải là tốc độ thực của con chuồn chuồn so với không khí.

Đây là một ví dụ khác cho thấy tốc độ mặt đất và tốc độ bay trong không khí không phải lúc nào cũng giống nhau. Gió có thể khiến một con vật có vận tốc mặt đất rất cao dù bản thân nó không thực sự bay nhanh đến mức đó so với không khí.

9. Thằn lằn Ctenosaura – 34,9 km/h

Ở nhóm bò sát, tốc độ thường không thể cạnh tranh với thú có vú hay chim, nhưng vẫn có những ngoại lệ đáng chú ý. Guinness World Records ghi nhận thằn lằn đuôi gai Costa Rica (Ctenosaura similis) là loài bò sát chạy nhanh nhất trên đất liền, với tốc độ tối đa được đo là 34,9 km/h.

Điều đặc biệt ở kỷ lục này là nó không dựa trên quan sát bằng mắt thường. Các nhà nghiên cứu đã xây dựng một đường chạy đặc biệt với hệ thống tia sáng và thiết bị tính thời gian điện tử. Khi con thằn lằn chạy qua, hệ thống tự động ghi nhận thời gian để tính vận tốc.

Vì vậy, dù 34,9 km/h nghe khá khiêm tốn khi đặt cạnh báo săn, đây lại là một trong những con số được đo đạc có hệ thống đối với tốc độ chạy của bò sát.

10. Mamba đen – loài rắn nhanh nhất trên mặt đất

Không có chân không có nghĩa là không thể di chuyển nhanh. Mamba đen (Dendroaspis polylepis) có thể đạt khoảng 16–19 km/h trong những đợt chạy ngắn trên mặt đất bằng phẳng, theo Guinness World Records. Con số này đủ để khiến mamba đen trở thành một trong những loài rắn nhanh nhất thế giới.

Khi di chuyển ở tốc độ cao, mamba đen có thể nâng phần phía trước của cơ thể khỏi mặt đất, giảm số điểm tiếp xúc và nhanh chóng đẩy phần thân còn lại về phía trước. Ngoài tốc độ, mamba đen còn nổi tiếng vì chiều dài cơ thể, khả năng di chuyển nhanh và nọc độc cực mạnh. Chính sự kết hợp này khiến nó trở thành một trong những loài rắn nguy hiểm nhất châu Phi.

Một cuộc đua không có người chiến thắng duy nhất

Nhìn vào danh sách trên, chúng ta có thể thấy một điều thú vị: “động vật nhanh nhất thế giới” thực ra phụ thuộc vào cách chúng ta định nghĩa tốc độ.

Các con số trong bảng không nên được hiểu như một bảng xếp hạng tuyệt đối, bởi phương pháp đo, điều kiện môi trường và kiểu chuyển động khác nhau. Đặc biệt, tốc độ của các loài cá lớn vẫn còn nhiều tranh luận và không nên sử dụng những con số 100–130 km/h phổ biến trên Internet như dữ liệu chắc chắn.

11. Tại sao động vật lại tiến hóa để nhanh đến vậy?

Tốc độ không xuất hiện chỉ để phá kỷ lục. Trong tự nhiên, nó thường là kết quả của một cuộc chạy đua tiến hóa kéo dài hàng triệu năm.

• Đối với báo săn, tốc độ giúp rút ngắn khoảng cách với con mồi trước khi nó kịp chạy thoát.
• Đối với chim cắt lớn, tốc độ biến một cú bổ nhào thành vũ khí săn mồi cực kỳ hiệu quả.
• Đối với linh dương sừng chạc, tốc độ và sức bền giúp nó thoát khỏi những kẻ săn mồi trên các đồng cỏ rộng lớn.
• Đối với dơi đuôi tự do Brazil, khả năng bay nhanh có thể giúp chúng di chuyển hiệu quả trong không gian rộng và khai thác nguồn thức ăn trên không.
• Còn với chuồn chuồn, tốc độ không chỉ để chạy trốn. Nó là một phần của chiến lược săn mồi trên không, nơi con vật phải liên tục thay đổi hướng để đuổi theo những côn trùng nhỏ cũng đang bay.

Nói cách khác, tốc độ là một công cụ sinh tồn.Và mỗi loài đã phát triển một cách khác nhau để sử dụng công cụ đó. Vì thế, tiến hóa không cố tạo ra một sinh vật nhanh nhất có thể. Nó tạo ra một sinh vật có tốc độ phù hợp nhất với cách nó sống.

12. Lời kết

Danh sách những loài động vật nhanh nhất tế giới (động vật di chuyển nhanh nhất) không chỉ tập trung vào những con số, chúng tôi còn dựa trên nhiều yếu tố khác ảnh hưởng tới tốc độ như: môi trường, hình thức di chuyển và cấu tạo cơ thể.

Hy vọng bài viết này sẽ đem đến cho bạn những thông tin hữu ích. Ngoài danh sách về động vật nhanh nhất thế giới, CapyMeme còn có bài viết phân tích về vật thể di chuyển nhanh nhất mà con người từng tạo ra, mời bạn đọc nhé.

Nguồn tham khảo

• Guinness World Records – Chim cắt lớn và tốc độ bổ nhào.
• Royal Society Open Science – Nghiên cứu trực tiếp về tốc độ bay của dơi đuôi tự do Brazil.
• Smithsonian’s National Zoo – Tốc độ và khả năng tăng tốc của báo săn.
• Guinness World Records – Kỷ lục báo săn và linh dương sừng chạc.
• Lund University – Nghiên cứu đo tốc độ bay của chim yến thông thường.
• Natural History Museum, London – Chuồn chuồn khổng lồ phương Nam và tốc độ bay.
• Guinness World Records – Tốc độ của bò sát.